Inhoudsopgave
Woord vooraf 7
Inleiding 8
Hoofdstuk 1: Landschap en archeologie 11
(van de Prehistorie tot de Middeleeuwen)
Het ontstaan van het landschap 11
Prehistorische bewoning op de Hondsrug 13
De historische dorpen 14
Dochternederzettingen 16
Veenvondsten 17
Laat-paleolithicum en mesolithicum
(13.000 – 5000 voor Chr.) 18
Neolithicum (5000 – 2000 voor Chr.) 18
Bronstijd (2000 – 800 voor Chr.) 20
IJzertijd en Romeinse tijd (800 voor Chr. tot
400 na Chr.) 21
Volksverhuizingstijd en Middeleeuwen (400-1500) 22
Terugblik op de veenvondsten 23
Intermezzo: De Valtherbrug / De houten weg of brug door
de Valther venen 26 - 27
Hoofdstuk 2: Zand en veen van Borger en Odoorn (van de Middeleeuwen tot 1840) 28
Borger en Odoorn in de Middeleeuwen 28
Kerkdorpen 28
Schuitenschuivers 29
De eerste pogingen tot commerciële exploitatie 30
Grensconflict 30
Semslinie 31
Buiner willekeur van 1613 32
Struuck 32
De zeventiende en achttiende eeuw 34
Valtherschans 34
Historische beslissing 34
Buiner- en Drouwenerveen 35
Plannen voor een ‘stads kanaal’ 36
Het Convenant van 1817 37
Drentse ‘monden’ 37
Ingrijpen van Willem I 38
Grootschalige vervening 39
Eerste nederzettingen 39
Het begin van de vervening in het Oostermoer 40
Economische vluchtelingen 40
Nieuw aangelegde volksplanting 42
De glasfabrieken van Nieuw-Buinen 43
Viëtor en Thöne 43
Meursing en compagnie 46
Trekarbeiders en blijvers in de veenmarke van Borger 46
‘Vreemde arbeiders’ 46
Scholen en kerken 48
Kerkelijke gemeente 50
Intermezzo: Drouwenermond / Oude venen,
door Roel Brouwer 52 - 53
Hoofdstuk 3: De verveningsjaren, 1840-1880 54
De commerciële veenafgraving 54
Verveners 54
Turfgravers 54
Turf en glas 58
Exloosche venen 59
Vreemde vogels: de veenarbeiders 61
De veenarbeid, het armoedeprobleem en de glasindustrie
van Nieuw-Buinen 62
Seizoensgebonden armoede 62
Armoedebestrijding 63
Glasindustrie 63
Eten en drinken en de levensstandaard in de Veenkoloniën
64
Aardappelen en pannenkoeken 64
Boekweitbranden 65
Alcohol 66
Religie en onderwijs: het beschavingsproces in de Veenkoloniën
68
Scholen en schooltjes 68
Geloofsrichtingen 70
Werk en ontspanning 71
Intermezzo: Nieuw-Buinen / In memoriam,
door R. Smith jr. 74 - 75
Hoofdstuk 4: De vorming van de veenkoloniale samenleving, 1880-1900 76
Veenkoloniaal Borger en Odoorn: een samenleving in
verandering 76
De hoogtijdagen van de vervening en de glasindustrie 79
Van Oostermoer naar Zuidenveld 79
Minder ‘vreemde’ arbeiders 81
Zand-Drentse turfgraver 82
Inhoud
0641-borger-odoorn bk 05-09-2005 14:07 Pagina 5
Goede jaren voor de glasfabrieken 84
Kinderarbeid 86
De topjaren van de vervening in Borger en Odoorn 87
Drentse ontginning 87
Vanuit Odoorner monden 88
Steenkool 89
Onrust in de venen 90
Stakingen in 1888 90
Huzaren en marechaussees 92
Veenarbeid in Valthermond 93
Bul- of boljagen 96
‘Brutale mensen’ 97
Organisatie en coöperatie 99
Betere tijden 99
Vooruitgang in de landbouw 100
Aardappelmeel 101
Boterfabrieken 104
Intermezzo: Valthermond / Pruimtabak,
door Sikko Dubbelboer 106 - 107
Hoofdstuk 5: De ontwikkeling van de veenkoloniale nederzettingen, 1880-1900 108
Nieuwe beroepen in Borger en Odoorn 108
Ambachten 109
Het beschavingsproces I: huisvesting en drankbestrijding
112
Waterschappen 112
Zorgeloze veenarbeiders 113
Het beschavingsproces II: onderwijs 116
Nauwelijks schoolstrijd 116
Voor bijna iedereen eindonderwijs 118
Schoolverzuim 122
Tussen gemeentelijke overheid en particulier
initiatief 123
Wegen 123
Communicatie 125
Begraafplaatsen 126
Het beschavingsproces III: de kerken in veenkoloniaal
Borger en Odoorn 128
Late kerkbouw 128
Uittocht van gereformeerden 132
Andere religieuze groepen 135
Christelijke scholen 136
Intermezzo: 2e Exloërmond / Twaide Mond,
door Beene Dubbelboer 138 - 139
Hoofdstuk 6: De wording van een probleemgebied,1900-1940 140
Innovatie en samenwerking in het veengebied 140
Stagnerende groei 140
Technische innovaties 143
Landbouwverenigingen 144
Organisatie van land- en veenarbeiders 145
Onrustige tijden in de Veenkoloniën 147
Verbeterde omstandigheden 147
Misstanden 150
Rumoerig tijdvak 151
De gouden jaren van de vervening 153
Turf uitkomst in de nood 153
Groei van de SDAP 154
Veenbrand van 1917 155
Problemen in het veengebied 159
Massale werkloosheid 159
Werkverschaffing 159
Migratie 163
Nieuwe onrust 164
De normalisering van het veenkoloniale Borger en
Odoorn 167
Weerstand van de hoofddorpen 167
Politieke verschuivingen 167
Voorzieningen 168
Gezondheidszorg 172
Opbouw Drenthe 172
Sanering van de glasindustrie 174
Sport en verenigingsleven 175
Verenigingen 175
Fiets en auto 177
Sport 179
Intermezzo: Gerriet Wilms, schriever van Nieuw-Buinen /
Winterdag, door Gerriet Wilms 182 - 183
Hoofdstuk 7: Imago en werkelijkheid in Borger-Odoorn, 1940-2000 184
Het imago van veen en zand tussen 1900 en 1940 184
Lange linten en expanderende forensendorpen 184
Slaperige zanddorpen, dynamische koloniën 186
Buiten beeld 188
Geringe Drentse inslag 193
Verdwijnende welvaart 195
Veenkoloniaal Borger en Odoorn 1945-2000 196
Vertrekoverschot 196
Drenthe industrialiseert! 198
Komst van Philips en het einde van de glasindustrie 199
Landbouw en toerisme 201
Kanalen gedempt en uitgegraven 205
Herinrichting 208
Noten 211
Bronnen en literatuur 217
Illustratieverantwoording 221 |