Inleiding
Hoofdstuk 1
Jagers en veenboeren (10.000 v. Chr.-1600) 12
door Harm van der Veen
Golvend landschap 13
Vuursteen 14
Haardkuilen 16
Nieuwe Steentijd 18
Mysterieuze veenvondsten 19
Dynamiek aan de Pekel Aa 19
Nieuw leven aan de Oude Ae 20
Het Westerwoldse isolement 21
Eerste boeren 22
Emigratie 23
Het oude Westerwolde 25
De marke 27
Veenboeren 29
Kolonisatie op het Drentse veen 34
Verlaten land 35
Intermezzo 1 36-37
Vledderveen, Stadskanaals laatste ‘donkere moeras’
door Harm van der Veen
‘Stadskanaal’ door Dirk Oldenziel
Hoofdstuk 2
De lange arm van Stad (1600-1765) 38
door Harm van der Veen
Vrije rijksstad 39
Ommelanden 40
Stadsjurisdicties 41
Schuitenschuivers in het Hunzeveen 42
Secularisatie van de kloostervenen 45
Een expansieve stad 47
Stad meldt zich in het veen 49
Een gezichtsbepalende stad 50
Stad heerst aan de Pekel Aa 52
De witte vlek aan de Oude Ae 54
Waar Jan Sems de linie trok... 55
De finale aanval van Stad 60
Intermezzo 2 62-63
De Semslinie, rechtlijnig spoor van vrede
door Harm van der Veen
‘Neie kolonies’ door Geert Teis Pzn.
Hoofdstuk 3
Nederzettingen langs het Stadskanaal (1765-1850) 64
door Albert Buursma
De strategie van de Stad 66
Een nieuwe aanpak: van veen- naar kanalen-
exploitant 66
Een katalysator voor kanaalaanleg: de familie
Grevijlink 67
De voorbereidingen voor de kanaalaanleg worden
concreet 70
Uitvoering, exploitatie, administratie en beheer
van het project 73
Een kink in de kabel: grensgeschillen en de
aanleg van het Annerveensche kanaal 76
Het gebied wordt afgeveend en ingericht 78
Een schets van Stadskanaal omstreeks 1799 81
De eerste bewoning 82
Randveennederzettingen Kopstukken, Mussel
en De Horsten 86
Kopstukken 87
Mussel 88
De Horsten 89
Zandberg 89
Perikelen in Bataafs-Franse Tijd: de kanaalaanleg
komt tot stilstand 90
Het convenant van 1817 91
De vorderingen van het kanaal in het tweede kwart
van de negentiende eeuw 94
Voortgaande occupatie langs het kanaal 96
Beroepen van de eerste bewoners 97
Een voortbloeiende boekweitcultuur 99
Verschillende beroepen 101
Nijverheid en industrie 103
Molens 103
Werven 104
Tichelwerken 104
Overige nijverheid en industrie 105
Vervoer 106
Bestuurlijke organisatie, wetshandhaving
en rechtspraak 107
Onderwijs 110
Een tweede school 112
Kerk 115
Afscheiding in Stadskanaal 116
Joden 117
Katholieken 119
Baptisten 120
Cultuur en dagelijks leven 120
Intermezzo 3 122-123
Barnflair, een kleine kolonie op stand
door Harm van der Veen
‘Landarbeiders op reis’ door H.J. Top
Hoofdstuk 4
Van vervening naar nijverheid (1850-1880) 124
door Gerben de Vries
Een nieuwe gemeente Stadskanaal? 124
Een flikkerende diamant aan Gruno’s gordel:
Stadskanaal 100 jaar 128
De gemeentewet van 1851 130
Gemeentelijke taken voor Stadskanaal:
onderwijs en de aanleg van wegen 131
Gemeentelijke taken 134
Vervening langs het Stadskanaal 137
Veenkoloniale landbouw 140
Industrie en nijverheid 144
Bedrijvigheid langs het kanaal 148
Armenzorg in Stadskanaal 153
Geloof in Stadskanaal 156
De Nederlands-Hervormde Kerk 156
De gereformeerde kerk 157
Kleine protestantse kerkgenootschappen:
doopsgezinden, evangelisch-luthersen en baptisten 158
Rooms-katholieken 161
De Joodse gemeente 161
De Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen 162
Intermezzo 4 164-165
Unikens Kerkhof, monument van rust en vree
door Harm van der Veen
‘Dood’ door Simon van Wattum
Hoofdstuk 5
Het land van Geert Teis moderniseert (1880-1914) 166
door Gerben de Vries
Demografie en ruimtelijke ontwikkelingen 166
Tram en spoor in de oostelijke Veenkoloniën 169
De ontwikkeling van de Ter Apeler venen 174
Het waterschap De Ter Apelerveenen 177
De venen van Tange en Alteveer 178
Bedrijvigheid in Alteveer 182
Het Vledderveen: van veenschap naar
gereglementeerd waterschap 187
Vledderveen als jongste veenkolonie van Groningen 192
Landbouw rond het Stadskanaal 194
De landbouwindustrie aan het Stadskanaal en
omstreken: aardappelmeelindustrie 197
Landbouwindustrie aan het Stadskanaal en
omstreken: strokartonindustrie 203
Milieuvervuiling van het Stadskanaal? 206
Branbergen en de anderen: overige industrie langs
het Stadskanaal 207
De gasfabriek van Stadskanaal 214
Onrust langs het Stadskanaal 217
Van socialisten naar sociaal-democraten 219
Christelijk kerken en christelijke scholen 221
Intermezzo 5 226-227
De IJzeren Klap, bruisend trefpunt van verkeer,
handel en vermaak
door Harm van der Veen
‘Noar Klapker Maart’ door J.H. Neuteboon
Hoofdstuk 6
Crisis en oorlog (1914-1940) 228
door Albert Buursma
Bestuur en politiek 228
Openbare orde en veiligheid 230
Verveningen en ontginningen 233
Vervoer 238
De betekenis van waterwegen 238
Vervoer over het water 239
Wegenaanleg 240
De opkomst van stoomtramlijnen 242
Opkomend autoverkeer 245
Bodediensten via de weg 247
Religie 247
Onderwijs, cultuur en sport 250
Lager onderwijs 251
Middelbaar onderwijs 252
Cultuur 253
Sport 255
Gezondheid 256
Nutsbedrijven en gemeentelijke diensten 259
Woningbouw 260
Armenzorg 262
Land- en tuinbouw en veeteelt 263
Handel en nijverheid, ambachten en middenstand 265
Intermezzo 6 268-269
Theater Geert Teis, lofzang op de ‘Knoalster
Liereman’
door Harm van der Veen
‘Stadskanaal II’ door Max Dendermonde
Hoofdstuk 7
Oorlogstijd in en om Stadskanaal (1940-1945) 270
door Albert Buursma
Mobilisatie 271
De meidagen van ’40 273
Onder de bezetter 273
Burgemeester in oorlogstijd 274
Jacob Maarsingh, ‘gemachtigde van de Leider’ 276
Verzet 279
Verzetsmensen 279
De Meistaking 282
Aanslagen op het gemeentehuis van Stadskanaal 284
Leven in oorlogstijd: distributie en zwarte handel 285
Wilbrink van Rhumpunex 286
De jodenvervolging 286
Dirk de Ruiter en de dood van WA-banleider
Tonnis Buursema 288
Jan Alssema, collaborateur tot het einde 289
Gevolgen van de luchtoorlog 290
De bevrijding 291
De hervonden vrijheid 293
Intermezzo 7 296-297
Feestend fietsen, Stadskanaals doorkijkjes op vroeger
en nu
door Harm van der Veen
‘Stadskanaal’ door Christiaan Terpstra
Hoofdstuk 8
Naar een nieuw Stadskanaal (1945-1985) 298
door Gerben de Vries
De Kanaalstreek na de bevrijding 299
Landbouw: de slag om de aardappel 300
De laatste landarbeiders 303
Het rijk en de werkloosheid in de Veenkoloniën 305
Het industrieschap en De Kanaalstreek ’55 309
De komst van Philips naar Stadskanaal 313
De werknemers van Philips Stadskanaal 316
De woningbouw voor en door Philips 319
Andere nieuwe industrie in Stadskanaal, Mussel-
kanaal en Ter Apel 322
Het Geert Teis Centrum 327
De Kanaalstreek krijgt een ziekenhuis 328
Gemeentelijke herindeling 331
De reconstructie van de Veenkoloniën 333
De herinrichting: de Kanaalstreek een probleem-
gebied? 338
De herinrichtingscommissie aan het werk 340
Intermezzo 8 344-345
Bruintje Beer, het populaire koekje uit Musselkanaal
door Harm van der Veen
‘De Kanaalster Litanie’ door Driek van Wissen
Hoofdstuk 9
Stadskanaal tussen droom en daad (1985-2009) 346
door Albert Buursma
Bestuur 347
Centrumplannen in Stadskanaal en Ter Apel 347
De voortgang van de schaalvergroting 348
De onttakeling van de Philipsfabriek 350
De strijd voor werkgelegenheid 351
Recreatie 353
Cultuurhistorisch erfgoed voor recreatie:
kanalen en een spoorweg 355
De hoeder en verspreider van cultuurhistorie:
Streekhistorisch Centrum Stadskanaal 357
Verschraling en fusie in het onderwijs 357
Religie: samengaan van de confessionelen en de
bloei van bevindelijk rechts 358
Hoofdstuk 10
Van anarchistenhuisjes tot doorzonwoningen.
Een beeld van de Kanaalstreek binnen en buiten het
lint (1765-2009) 360
door Jikke van der Spek
Anarchistenhuisjes 361
Kanaal 362
Lintbebouwing 363
Kerken voor alle gezindten 365
Boeren en bouwtrends 367
Industrieel erfgoed 368
Volkshuisvesting 369
Parkwijk 370
Amsterdamse school 371
Shake-hands 373
De jaren vijftig en zestig: woonwijken buiten
het lint 375
Philipsflats en Philipswijken 378
Monumentale kunst 379
Ten slotte 381
Noten 382
Bronnen en literatuur 393
Illustratieverantwoording 399 |