Inhoudsopgave
Woord vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Redactie
Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
De Groninger Veenkoloniën. Wat zijn dat?
door Jan van den Broek
Kielsterachterweg – Prehistorie, door Gerrit Stuut . . . . . . . . . . . . 12
Een bijzondere weg, door Kees Visscher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
I Jagers, veenpioniers en stadsbestuurders
(12.000 v.Chr. - 1594) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Vroegste bewoningsgeschiedenis, door Jan Molema . . . . . . . . . . . 14
Vorming van het landschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Hunzedal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Dekzand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Het Holocene landschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
De mens in het Laat-Pleistocene landschap . . . . . . . . . . . . . 16
Drie laat-paleolitische culturen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
De mens in het Holocene landschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
Vuursteenmateriaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Randactiviteiten langs het veen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Veendijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
Woldontginningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Veen en turf, door Mark Goslinga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
‘Woest en ledig’? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Turf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
Veenboeren, door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Middeleeuwse pioniers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Boeren in de Wolden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Gemengde bedrijven op het randveen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Pre-veenkoloniale structuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Strijd tegen en om het water . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
De stad en het Gorecht, door Jan van den Broek . . . . . . . . . . . . . 30
De bisschop en de villa Gruoninga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Utrecht en het Gorecht: afstand schept problemen
en ruimte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Veranderd gebied, veranderde verhoudingen . . . . . . . . . . . 33
Onder druk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Onder het Bourgondische huis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Het stadsbestuur als overheid over het Gorecht . . . . . . . . 37
Religie en onderwijs vóór 1594, door Egbert van der Werff . . . 39
Hunze – Winschoterdiep – Vervening, door Gerrit Stuut . . . 42
Wie was dat? door Herman Sandman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2 Turfgravers en comparanten (1594 - 1798) . . . . . . . . . . . . . 44
De macht van de Stad, door Jan van den Broek . . . . . . . . . . . . . . 44
1594: Reductie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Nieuwe ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Het stadsbestuur neemt zelf het voortouw . . . . . . . . . . . . . 46
Grenzen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
De stad Groningen: van overheid tot eigenares
en terug . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
De jurisdictie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Bevolking en openbare orde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
Religie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
Economie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
Andere bemoeiïngen op economisch terrein . . . . . . . . . . 59
Jacht- en visrecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
Stadsbezittingen, door Jan van den Broek en Paul Brood . . . 61
Exploitatie van grondeigendom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
Beheer van ‘publique saecken’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
Retributies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
Lokaal bestuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Patriotten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
Onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
Nieuw veen voor de markt, door Mark Goslinga . . . . . . . . . . . . . 69
Kanalen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
De Conditiën van de verhuyringhe van 1624 en 1628 . 70
Oorlog in het veen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Verdere ontsluiting van het gebied: de compagnieën . . 73
Het verveningbedrijf, door Mark Goslinga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Werkwijze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Kolonisten, trekarbeiders en veenheren;
tussen rijk en arm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
Regulering van de turfwinning en vroege
arbeidersstrijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Veenkoloniale boeren, door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . 83
Land van de horizon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Toemaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
Stratendrek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Ontgroening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Opmars van de ‘eerdpeer’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
Schuitenbouwers, door Wicher Kerkmeijer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
Scheepsbouw in de zeventiende eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
Snabben en tasken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Koopvaardij in de achttiende eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Reformatie, door Egbert van der Werff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
Overblijfselen van het katholicisme opgeruimd . . . . . . . 90
Kropswolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
Westerbroek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
Sappemeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
Hoogezand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
Kiel-Windeweer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
Armenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
Andere gezindten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
‘Groote abuysen ende ongeregeltheden’: vermaak aan banden,
door Martin Hillenga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
Lovel- en kinderbieren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
Gildebier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
Tegen de bierkaai? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
Volksspelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
IJsvermaak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
Werf Wolthuis – Een werf werd drooggelegd,
door Gerrit Stuut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
Een werf zonder schepen, door José Martin . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
3 Op eigen benen (1798 - 1840) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
De Bataafse revolutie en wat daarop volgde, door Paul Brood,
Teade Smedes en Egbert van der Werff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Overgang naar een nieuw bewind . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Nieuwe gemeenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Burgerlijke stand en notarissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
Het einde van de ‘regtstoel van Sappemeer’ . . . . . . . . . . . 108
Voorzichtige ontwikkeling van de gemeenten
Hoogezand en Sappemeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
De fiscus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
Het vredegerecht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Watermolens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Armenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
Innoverende boeren, door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . 116
Goede en slechte jaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Trouw aan het oude spreekwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Mest in veelvoud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
Werven in zwaar weer, door Wicher Kerkmeijer . . . . . . . . . . . . 119
De houten scheepsbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
Oorlog op zee! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
Moeizaam herstel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Veelzijdige nijverheid, door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . 122
‘Bloeijende koloniën’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
Molens en moutwijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
De snikke . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
Populair vervoermiddel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
Station Kropswolde – aan de slopershamer ontkomen,
door Gerrit Stuut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Gepasseerd station, door Driek van Wissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
4 Onder zeil en op stoom (1840 - 1900) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Ontwakend bestuur, door Paul Brood, Teade Smedes en
Egbert van der Werff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Het begin van lokale democratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Overheidstaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
Waterschappen en waterstaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138
Medische zorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Armenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
Veiligheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
Boerenemancipatie, door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . . 144
Doorbraak van de zetmeelknol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
Innovatiecentrum Sappemeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Coöperatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
Stro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
Bloei en neergang aan het Winschoterdiep,
door Wicher Kerkmeijer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Bloei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150
Scheepswerven rond 1850 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
De markt zakt plotseling in . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
Stagnatie en verandering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
Ambachten, fabrieken, schepen, door Harm van der Veen . . 155
Van ambacht naar industrie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
Willem Albert Scholten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155
Moutwijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
Metaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
Traditionele bedrijven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
Strokarton . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160
De trein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
Ander werk, andere beroepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
Binnen- en buitenvaart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
Varend volk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
Zeevaartcentrum Sappemeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168
Nadagen van de zeevaart onder zeil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
Sociaal-anarchisme in Hoogezand-Sappemeer,
door Piet Hoekman en Jannes Houkes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
Moraal en levensstijl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
De opkomst van de arbeidersbeweging in
Hoogezand-Sappemeer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
De politiek ligt op straat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
Het anarchisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Religie in de negentiende eeuw, door Egbert van der Werff . . 176
De kerken en de burgerlijke overheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
Veranderingen in de hervormde gemeenten . . . . . . . . . . 178
Andere gezindten in de negentiende en
twintigste eeuw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
Gereformeerde Kerk (Synodaal) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Gereformeerde kerk (Vrijgemaakt) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Een onbekende tijd waarin veel gebeurde,
door Martin Hillenga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
Plaatselijk Nut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
‘De Ernst moet wel bewaard blijven’: Rederijkers . . . . 190
Zang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
Kunst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
Hotel Faber – Regthuis en Posthuis, door Gerrit Stuut . . . . 196
‘Bij Faber links’ – Boegbeeld en herkenningspunt,
door Sim Noordhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
5 Vooruitgang en stagnatie (1900 - 1949) . . . . . . . . . . . . . . . 198
Bestuurlijk Hoogezand en Sappemeer in de periode
1900-1949, door Paul Brood, Teade Smedes en
Egbert van der Werff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
Overheidstaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Armenzorg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200
Overheidsorganisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
Politieke kleur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
Oorlog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
De eerste jaren na de oorlog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
Bloei en stagnatie bij boer en tuinder,
door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
Sjalotten en spinazie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
Zelfbewuste boeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
De landarbeider . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
Crisis, oorlog, opbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
Vooruitgang en misère in het bedrijfsleven,
door Marja Kiel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
Molens en fabrieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
Oude en nieuwe bedrijven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
Zware klappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
Gemoderniseerde hellingen, door Wicher Kerkmeijer . . . . . . . 226
De ijzeren scheepsbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
Rivierschepen voor Duitsland 1919-1925 . . . . . . . . . . . . . . 227
De eerste motorkustvaarder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
De crisisjaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230
Succes voor de motorkustvaarder na 1936 . . . . . . . . . . . . . 230
Samenwerking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
De Tweede Wereldoorlog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
‘Collaboratie als Winst-Object’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
Vrije gedachten, door Piet Hoekman en Jannes Houkes . . . 234
Stabilisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
De Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie . . . 235
Protest tegen de schaarste . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236
Geheelonthouding en antimilitarisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
Tegen de stemdwang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
Communistische concurrentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
Vrije gedachte en onderlinge strijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
Internationale gebeurtenissen en neergang . . . . . . . . . . . 242
De Parkwijken: Westerpark en Oosterpark,
door Elwin Koster . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
Westerpark . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244
Oosterpark . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247
De evangelische beweging, door Teade Smedes en
Egbert van der Werff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Baptisten (1887) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
Vergadering van gelovigen (ca. 1890) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
Leger des Heils (1922) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
Nieuw-Apostolische kerk (1930) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
Cultuur en ontspanning, door Martin Hillenga . . . . . . . . . . . . . 252
Muziek en toneel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252
Sport . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Kermis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258
Verenigingen voor Volksvermaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
Bioscoop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Oorlog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262
Veilinggebouw - Oude en nieuwe tuinbouwgebieden,
door Gerrit Stuut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264
Het Compagniester Banker, door Marjon Edzes . . . . . . . . . . . . 265
6 Industrialisering en mechanisatie (1944 - 1973) . . . . . 266
Einde van het klassieke boerenbedrijf,
door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
Trekker verdringt trekpaard . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
Vast jaarritme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Geen agro-centrum meer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Voorlichten en samenwerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268
De nek waarop het hoofd draait . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
Hard werken aan het Winschoterdiep,
door Wicher Kerkmeijer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
Arbeidsprestaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
Gladdekkers en Shelterdekkers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Stijgende productie, door Marja Kiel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Wederopbouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Kerngemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
Het oude diep gaat dicht, door Elwin Koster . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Het Winschoterdiep . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
Zakencentrum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
Plan in hoofdzaak (1959) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278
Ontwerp-structuurplan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
Gorecht I - West . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
Gorecht II - West . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
Bodewes Scheepswerven – Scheepsbouw aan het
Winschoterdiep, door Gerrit Stuut . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284
Gedicht, door Simone Kolk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285
7 Grootschaligheid (1973 - 2003) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286
Samen op weg: het bestuur vanaf 1949,
door Paul Brood, Teade Smedes en Egbert van der Werff . . 286
Samenvoeging van Hoogezand en Sappemeer . . . . . . 286
Bestuurlijke ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
Oude taken in een nieuwe tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
Onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
Nieuwe terreinen van gemeentelijke bemoeienis . . . . 294
Boeren in de knel, door Harm van der Veen . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Opnieuw toegemaakt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Groene landerijen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298
Grommende boeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Verkassen naar het noorden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Van schaakbord naar mozaïek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
Een handvol gespecialiseerde scheepsbouwbedrijven,
door Wicher Kerkmeijer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
De jaren zeventig: nieuwe problemen en kansen . . . . . 301
De herstructurering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Tien magere jaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
‘Co-makers’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
Delocaliseren en specialiseren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Reorganisatie en expansie in de industrie,
door Marja Kiel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
Vertrouwde industrieën in nood . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
Industriegemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
Nieuwe ruimte, door Elwin Koster . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308
Gorecht – Oost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308
De jaren 1990 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Overige gebieden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Cultuur en ontspanning, door Martin Hillenga . . . . . . . . . . . . . 310
Opbloei van het verenigingsleven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Uitgaansgelegenheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
De opmars van de televisie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
Religie na 1945: krimp en allochtone instromers,
door Teade Smedes en Egbert van der Werff . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Krimp in de kerken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Jehovah’s Getuigen (1957) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
Pinkstergemeente (ca. 1960) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
Apostolisch Genootschap (1968) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Vrije Baptisten (1984) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Evangelische Gemeente Rafaël (1993) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Gebedshuizen voor allochtone instromers . . . . . . . . . . . . . 317
Molukkers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Turken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
Marokkanen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
Surinaamse Javanen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
Surinaamse Hindoestanen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
‘Dekolonisatie’, door Jan van den Broek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Extraterritoriale bezittingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
Literatuur, bronnen en noten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
Illustratieverantwoording . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 |