Voorwoord
Het was rond het jaar 1600 dat men het gebied dat men nu kent als de Gronings-Drentse Veenkoloniën begon te ontginnen. In een leeg, moerassig en schaars bewoond gebied trokken de eerste pioniers binnen op zoek naar een nieuw bestaan in het veen. In de loop der jaren kwamen er steeds meer arbeiders, boeren en schippers naar de veenkoloniën om te profiteren van de nieuwe turfhandel. Ook de scheepvaart en de industrie bloeiden op dankzij de nieuwe economische activiteit. Het eens zo afgelegen en onherbergzame gebied werd langzaam maar zeker veranderd in een gebied waar landbouw, handel en scheepvaart voor nieuwe welvaart zorgden.
Maar het was niet uitsluitend welvaart en rijkdom wat dit alles met zich meebracht. Het dagelijks leven in de Veenkoloniën was vaak hard. Zwoegen in de veenput, oosten en misoogsten, ontberingen op zee en vele ziekten die ook de Veenkolonialen niet oversloegen. De één verdiende gouden bergen, de ander moest zwoegen voor een brood op de plank. Maar de wil om het avontuur in te gaan en het doorzettingsvermogen van de Veenkolonialen maakten van de Gronings-Drentse moerassen toch een leefbaar gebied.
Om deze bijzondere en opmerkelijke geschiedenis van de Veenkoloniën voor de toekomst te bewaren en de inwoners bewust te maken van hun unieke leefomgeving werd in 1997 de Stichting ‘400 jaar Veenkoloniën’ opgericht. De stichting maakt zich sterk voor een verantwoorde geschiedschrijving en probeert de herinnering aan de veenkoloniale tijd voor toekomstige generaties te behouden.
De Stichting ‘400 jaar Veenkoloniën’ wordt gesteund door alle veenkoloniale gemeenten. Vanaf 2003 krijgt elke participerende gemeente haar eigen monografie, waarin de geschiedenis van de gemeente op een aantrekkelijke en verantwoorde wijze wordt beschreven. Vanzelfsprekend zijn in elke ‘veenkoloniale’ gemeente in de loop der jaren boeken verschenen waarin aspecten van de eigen geschiedenis beschreven zijn. De opzet van onze stichting is nu, aan het begin van de 21e eeuw, een actueel overzichtswerk te maken, zodat het gehele veenkoloniale gebied op dezelfde wijze beschreven en in beeld gebracht wordt. De waarde voor elke participerende gemeente is dat er een makkelijk toegankelijk boek over de geschiedenis van de eigen gemeente is, waarin alle aspecten aan de orde komen: bestuur, ruimtelijke en economische ontwikkeling, religie, onderwijs, cultuur, landbouw enz. De meerwaarde is dat op deze wijze elke gemeente wordt bezien als onderdeel van het Gronings-Drentse veenkoloniale gebied, door zijn omvang en ontwikkeling uniek in Europa.
Het eerste deel in de reeks is het boek 375 jaar Hoogezand en Sappemeer. In de zeventiende eeuw waren deze beide veenkoloniën de eerste nederzettingen waarmee de stad Groningen greep op het onmetelijke veengebied wilde krijgen. Het toen gegraven Winschoterdiep vormde de weg waarlangs de turf naar de stad werd afgevoerd. Geleidelijk groeiden beide koloniën en ontstonden ook nieuwe, zoals Kiel-Windeweer, Nieuwe Compagnie, Kalkwijk, Borgercompagnie en Tripscompagnie. De middeleeuwse dorpen Kropswolde en Westerbroek, gelegen aan de rand van het veen, richtten zich steeds meer op de nieuwe veenkoloniale dorpen en werden na 1800 ook gemeentelijk ingedeeld bij Hoogezand.
Het boek 375 jaar Hoogezand en Sappemeer beschrijft de geschiedenis in zeven hoofdstukken die elk een tijdvak bestrijken. Aan ieder van deze hoofdstukken hebben meerdere auteurs een bijdrage geleverd, maar de redactie heeft gepoogd een doorlopend verhaal te vertellen waarin de teksten van de afzonderlijke auteurs zijn opgenomen.
De tekst wordt afgewisseld met literaire bijdragen van bekende Hoogezandsters en Sappemeersters over plaatsen die hen na aan het hart liggen.
Voor de totstandkoming van dit boek is dankbaar gebruik gemaakt van de medewerking van het archief van de gemeente Hoogezand-Sappemeer, in het bijzonder van zijn medewerker Teade Smedes. Onvermoeibaar heeft hij materiaal aangedragen om de auteurs van stof te voorzien en teksten kritisch beoordeeld. |