Inhoudsopgave
Inleiding 9
Hoofdstuk 1: De voorgeschiedenis van Pekela 10
door Jan Molema
Landschap en eerste bewoners 11
De Pekel Aa 15
De Middeleeuwen: hernieuwde bewoning 16
Archeologie van de Nieuwe Tijd, een lege bladzijde 19
Intermezzo:
Hoetmansmeer: Pekela’s herinnering aan zijn verste verleden,
door Harm van der Veen 20
Hoetmansmeer (1600), door Jan J. Boer 21
Hoofdstuk 2: De leegte gevuld (1599-1780) 22
door Gerben de Vries
Turfwinning in Groningerland tot 1600 23
Verveningscompagnie 23
Oorlogsterrein 24
Friese activiteiten 25
De Friese Compagnie in de Pekela’s 25
Pekelcompagnie 26
Een geschikte waterweg 27
Voorbereidingen 27
Begin van de turfgraverij 28
Feike Alles Clock en de stad Groningen 29
Koopmanswijsheid 30
Clocq aan de slag 30
Herkomst van de veenarbeiders 31
Techniek 32
Problemen van Clocq 32
Kaartmaker Haubois 32
De vorming van de veenkolonie Pekela 34
Recht van de wind 34
Kerkbouw 34
Schoolmeester 35
Conditiën van verhuyringe der veenen in de Pekel 36
Turfproductie 37
Pekela en de kerk(en) 39
Een eigen kerkgebouw 39
De kerk van Nieuwe Pekela 40
De Stad en de Pekela’s 41
Het kerspel 41
‘Papendom’ 42
Stad als wetgever 42
Inrichting van de samenleving 43
Joden 43
Infrastructuur 44
Vervening en scheepvaart in de achttiende eeuw 45
Stakingen 46
Wat de veenplaatsen kostten 47
Verlaten en draaien 48
Snabben, tasken en snikken 49
Gilden 50
Scheepswerven 51
Turfvaart over zee 52
De andere kerken van de Pekela’s 52
Doopsgezinden 52
Luthersen 53
Katholieken 54
Joden 55
De gereformeerde kerk en de scholen 56
Sicco Tjaden 56
Barak Houwink 59
School en kerk 59
Landbouw en elitevorming in Oude en Nieuwe Pekela 62
Boekweit 63
Aardappelen 64
‘De landbouw in een bloeiender staat’ 64
Veenmeesters en veenbezitters: Eltje Jacob Eltjes en
Jurjen Koerts 65
Ondernemer Jurjen Koerts 67
Intermezzo:
Pekel A: zonder Pekela A geen Pekela,
door Harm van der Veen 68
Van levensader tot kwelgeest en inspiratiebron,
door Gerard Brunink 69
Hoofdstuk 3: Pekela in een veranderende tijd
(1780-1848) 70
door Gerben de Vries
Patriotten en volksopvoeders in Nederland 71
Tot Nut van ’t Algemeen 73
De Fransen komen in Nederland 74
De Pekela’s krijgen een eigen bestuur 75
Het einde van de Bataafs-Franse tijd 78
De Pekela’s als zeevarende veenkolonie 80
Scheepsbouw in de Pekela’s 80
Reders 82
De Pekelder zeevaart in zwaar weer 83
Riskante vaart 84
Herstel van de Pekelder zeevaart 85
Zeevarende welvaart in de Pekela’s 86
Compacten en zeemanscolleges 87
Turfwinning en landbouw, 1790-1850 88
Turfgraving in de Pekela’s 88
‘Vruchtbare en welige landouwen, bewoond door
nijvere en arbeidzame menschen’ 90
Veeteelt en een eigen markt 91
Aardappelen en moutwijn 92
Boerenplaatsen 93
Armwezen: armoede en armoedebestrijding 94
Het werkhuis en het probleem van de armoede 94
De armlastigen tussen het burgerlijk en kerkelijk
armbestuur 96
Het voortreffelijk onderwijs in de Pekela’s 97
Hendrik Wester en zijn school 97
De erfenis van Wester 99
Hervormden en gereformeerden in de Pekela’s 101
De scheiding van kerk en staat 101
De Afscheiding in Groningerland 103
Intermezzo:
Kapiteinshuis: Pekela’s maritieme schatkamer,
door Harm van der Veen 106
Kapiteinshuis Pekela, door Hendrik Hachmer 106
Hoofdstuk 4: Pekela als industriële veenkolonie
(1848-1918) 108
door Gerben de Vries
Bestuur en organisatie in de Pekela’s 109
Een kleine schoolstrijd 109
Problemen rond het Pekelderhoofddiep 109
Veenbrand in de Zuiderkolonie 111
Nieuwe gemeentelijke taken 111
De gemeentewet van 1851 112
De aanleg van wegen 114
Bloei en ondergang van de Pekelder zeescheepvaart 115
Bloei van de Pekelder scheepsbouw 115
De bloei voorbij 117
Van houten zeeschepen naar ijzeren binnenvaartschepen
120
Zeemanscolleges en compacten 122
Landbouw en landbouwers 125
Pekelder experimenten 126
Landbouworganisaties en individuele experimenten 126
De ontwikkeling van de landbouw in de Pekela’s in
de negentiende eeuw 129
Van straatvuil naar kunstmest 130
Ambachten en fabrieken 131
De laatste turfgravers 131
Ambachten en fabrieken 132
Strating, Catz en Wortelboer 138
Pekela en de landbouwindustrie 140
Het ontstaan van de strokartonindustrie in
Oude Pekela 143
De aardappelmeelfabrieken van Oude Pekela 143
Armoede en armoedebestrijding in de Pekela’s, 1850-
1900 143
Het Nut en de armoede 143
De nieuwe Armenwet 145
Levensomstandigheden in de Pekela’s 147
De mazen van de Armenwet 148
Religie in de Pekela’s 151
De doopgezinden 152
De evangelisch-luthersen in Pekela 152
Baptisten of vrij evangelischen 153
De rooms-katholieke Pekelders 153
De joodse Pekelders 155
De verdeelde Nederlands-Hervormde Pekelders 156
De Doleantie en de vorming van de Gereformeerde
Kerken van Nederland 157
Onderwijs in Pekela tussen 1850 en 1900 158
De schoolstrijd 158
Christelijke scholen in de Pekela’s 159
Openbaar lager onderwijs 161
Een middelbare school 163
Gymnastiekscholen en de normaalschool 164
Intermezzo:
Britannia: Pekela’s English connection,
door Harm van der Veen 166
Britannia, door Ans Vlietstra-van Goor 167
Hoofdstuk 5: Mobiliteit en mobilisatie (1860-1918) 168
door Gerben de Vries
Mobiliteit: barge, omnibus, stoomtram en fiets 169
Beurtveerdiensten 169
Van postbodes, telegraafkantoren en omnibussen 169
De stoomtram 171
Mobilisatie: onrust, oproer, socialisme en sociaaldemocratie
173
Werkliedenorganisaties 173
Onrust in de Pekela’s 175
Revolutie in Pekela 178
Contrarevolutie in Oost-Groningen 181
Socialisten en anarchisten 182
Volksvermaak en ontspanning 184
Beschaafd vermaak 185
Sport en ontspanning 186
De coöperatieve landbouwindustrie 189
De coöperatieve beweging en de zuivelfabriek
van Nieuwe Pekela 189
De coöperatieve beweging in de landbouwindustrie 189
Coöperatieve strokartonfabrieken 192
Landbouwindustrie en milieuvervuiling:
tussen Hinderwet en ondernemersvrijheid 195
Het brandende water van de Pekela’s en de
conclusies van de staatscommissie 198
Tussen overheid en particulier initiatief 200
Pekela op weg naar de verlichting 200
De handelsvereniging van Oude Pekela 202
Het Groene Kruis in Oude en Nieuwe Pekela 203
Drankbestrijding 204
Sociale woningbouw 206
Tussen anarchisme en sociaal-democratie 207
De moderne vakbond 208
Pekela tijdens de Eerste Wereldoorlog 210
De oorlog breekt uit 210
Verslechterende levensomstandigheden 212
Het laatste oorlogsjaar 213
De Spaanse griep 215
Intermezzo:
Watertoren: Pekela’s monument van vooruitgang,
door Harm van der Veen 216
Thuis bij de watertoren, door Henri R. Wierth 217
Hoofdstuk 6: Pekela tijdens het interbellum,
1918-1940 216
door Gerben de Vries
Politiek, bestuur en overheid 219
Kiesrecht en revolutie 219
De groeiende rol van de overheid 221
De gemeenteraad en de werkverschaffing 223
Onrust en stakingen 225
De waterleiding 227
De Pekelder overheid tot aan 1940 229
De landbouw in de Veenkoloniën in het interbellum 230
De georganiseerde landarbeiders 231
Mechanisatie en crisis in de landbouw 231
Landbouw en Maatschappij en de NSB 233
De landbouwindustrie en de arbeiders 235
De wereld in crisis 237
Transport en scheepvaart(industrie) 241
Het einde van de stoomtram 241
Scheepsbouw en -vaart 243
Demping van de wijken 245
Onderwijs in de Pekela’s, 1920-1940 246
Bijzonder onderwijs 246
Openbaar onderwijs 247
Van bewaar- naar kleuterschool 251
Vereniging, verzuiling en vermaak in de Pekela’s 251
Toenemende organisatievorming 251
Het effect van de ‘revolutie’ van 1918 253
De gereformeerden 254
Orthodox- en vrijzinnig-hervormden 256
De evangelisch-luthersen 257
De baptisten en de vrije evangelische gemeente 257
De rooms-katholieken 257
De joden 259
De sociaal-democraten 259
De communisten 260
De anarchisten 260
Neutraal verenigingsleven 261
Sportbeoefening: neutraal of gebonden? 262
Andere sporten en verenigingen in Pekela 264
Arbeiderssportbond 265
Andere verenigingen 265
Ontspanning en vermaak in de Pekela’s:
de radio’s van Klasen 266
Intermezzo:
Oorlogsmonumenten, door Gerben de Vries 267
plicht in de pekel, door Saul van Messel 267
Hoofdstuk 7: Oorlog en bezetting in de Pekela’s 268
door Gerben de Vries
Mobilisatie en oorlog 268
De eerste jaren van de bezetting 269
Jaren van repressie en verzet, 1942-1943 272
Stakingen en verzet 272
Het laatste oorlogsjaar 274
Bevrijding 277
Intermezzo:
Verloatjeswieke: Pekelers op de grens van twee werelden,
door Harm van der Veen 279
Verloatjeswieke, door Menno van der Laan 280
Hoofdstuk 8: Pekela (1945-2000) 282
door Gerben de Vries
Bestuur en beleid in de Pekela’s 283
Politiek in de Pekela’s 283
Van gedempte wijken en bestemmingsplannen 286
Welzijn in de Pekela’s 289
Publieke zaken 294
Onderwijs en levensbeschouwing 295
De landbouw in de Pekela’s 297
Pekela en de problemen in de industrie 298
Bloei en malaise van de strokartonindustrie 298
De grote staking van 1969 301
De laatste strohalm 304
Overige industrie in de Pekela’s 305
De milieuverontreiniging van het Pekelderhoofddiep 309
De Pekelder jaren van Sake van der Ploeg 312
Herinrichting van de Veenkoloniën en de Pekela’s 313
Herinrichtingsplan deelgebied Pekela’s 315
Gemeentelijke herindeling 319
Intermezzo:
Het oude gemeentehuis: Nieuwe Pekela’s onafhankelijkheidsmonument,
door Harm van der Veen 320
Het Pekelder Volkslied 321
Hoofdstuk 9: Architectuurgeschiedenis
(1900-2006) 322
door Jikke van der Spek
Gebouwde geschiedenis 322
Oudste bebouwing 323
Bevolkingsgroei 325
Volkswoningbouw 326
Amsterdamse school 327
Jan Kruijer 328
Jaren vijftig en zestig 329
Komvorming 331
Industriële woningbouw 331
Pekelerdiep blijft! 332
Woonerf, grintsteen en historie 333
Veenkoloniaal wonen anno nu 335
Slotbeschouwing 338
door Gerben de Vries
Het beeld van Pekela rond 1970 338
De herinrichting van de Pekela’s 340
Futurama en het zedendrama 342
Van Pekela’s naar de Veenkoloniën 345
De commissie Hoekstra, de Agenda en
de Toekomst 346
Van de Veenkoloniën naar Pekela 347
Noten 351
Bronnen en literatuur 363 |