Inleiding
Hoofdstuk 1
Landschap en bewoning voor 1600 12
A Vroegste bewoningsgeschiedenis 12
door Pieter den Hengst
Het landschap van de Hunzevallei 13
Ontstaan van de Hondsrug en het dal van de
oer-Hunze 14
Bedekt door veen 15
De eerste mensen verschijnen 16
Blijvende klimaatsverbetering 19
Het Bourtangerveen, woonplaats van goden
en geesten 20
De eerste boeren 23
Rijk en weer armer: bronstijd en ijzertijd 24
In de schaduw van het Romeinse Rijk 26
Uit het duister van de middeleeuwen 28
Een ‘poel die Northlare mare wordt genoemd’:
het ontstaan van het Zuidlaardermeer 30
Terug naar de Hunzevallei 31
B Bewoning en gebruik in de middeleeuwen 32
door Klaas Timmer
Het begin: Zuidlaren 1262 32
Eigendom van het veen 35
Grenzen in het veen 36
Privatisering van de communale venen 38
Wie kregen veen? 41
Veeneigenaren uit de omgeving 42
Geestelijke instellingen 42
De Selwerder venen 45
De Aduarder hof 46
Andere geestelijke instellingen 47
Buitenstaanders 48
Het gebruik van de venen 49
Turfwinning 49
De afvoer van de turf 52
De turftransporteurs 56
Conflicten tussen de Oostermoerse veenexploitanten
en de stad Groningen in 1504 57
Aankoop, transport en bestemming
van de Oostermoerse turf 58
Na de turfwinning 59
De perikelen rond het recht van weiden in de
Gieter venen 62
Geen eigen kerspel 63
De Binnenvenen 64
Het Zuidbroek in de Zuidlaarder binnenvenen 66
Intermezzo 1
Novemberdag in Oostermoer 67
Hoofdstuk 2
Bewoning en gebruik, 1600-1817 68
door Klaas Timmer
Ontwikkelingen in de zeventiende eeuw 68
Nieuwe veenbezitters 70
Gasselter venen 73
Grootschalige ontginningen in het Oostermoer 74
De Tjassens-ontginning in de Gieter venen 74
De Gasselter Nijevenen 77
Start van de ontginning 81
Tegenslagen 82
Grensconflicten en andere geschillen 83
Problemen met de schuitenschuivers 86
De strijd om de vrije vaart over de Hunze 87
Friese hulp voor Drenthe 91
De achteruitgang van de Hunze 93
De tegenstellingen tussen de veengenoten en de Drentse overheid 94
De turfwinning in de achttiende eeuw 97
Grootschalige turfwinning in de Anner venen 97
De Jurjen Koerts Compagnie 99
De Oostermoersche Scheepvaart Compagnie 99
Een nieuwe vaarweg 101
De Binnenvenen 102
De verhouding tot de hoofddorpen 103
Intermezzo 2
Aanderkaant Daip 107
Hoofdstuk 3
De Oostermoerse venen, 1817-1920 108
Negentiende-eeuwse bestuurlijke en
maatschappelijke ontwikkelingen 109
door Henk Kamphuis
Plaatselijke besturen (1814-1851) 109
Gemeentebestuur (1851-1920) 115
Waterschappen 120
Maatschappelijke ontwikkelingen 122
Onderwijs 122
Armenzorg 128
Gezondheidszorg 131
Kerkelijke ontwikkelingen 135
De veenontginning na 1800 141
door Klaas Timmer
Kanalen door het Oostermoer 143
door Aldert Timmer
Veenkoloniale landbouw 147
door Aldert Timmer
Stadsdrek 147
De aardappel 149
Samenwerking en scholing 151
Toegemaakte grond 153
Gemengd veenbedrijf 153
Verharde wegen door het veen 154
door Aldert Timmer
De weg Assen-De Hilte-Bareveld 155
Van de Hondsrug door het veen 159
Openbaar vervoer 163
door Aldert Timmer
Trekschuiten 163
Wagendiensten 165
Spoorlijnen 166
Uitbreiding van de omnibussen 167
Trams 169
De Noord-Ooster Locaal Spoorweg 170
Uitbreiding van het openbaar vervoer 176
Cultuur en ontspanning 177
door Riet van Eerden-Wigchering
Het Nut 177
Departement Anloo, ‘de weldadige moeder’ 177
Departement Gieten, de eeuwige jeugd 179
Plaatselijk Nut Gasselternijveen 179
Nutsafdeling Annerveenschekanaal 180
Rederijkers 180
Zang 182
Jacht 183
Vissen 185
Schaatsen 187
Gymnastiek 187
Olympia Gasselternijveen 188
Verzuiling 188
Dorpsbelangen 189
Intermezzo 3
Begraafplaats Annerveen 191
Hoofdstuk 4
Crisis en oorlogstijd, 1920-1945 192
Bestuur en organisatie in de jaren 1920-1945 192
door Paul Brood en Ellen de Vries
De boerenbondenSocialisten in het veen 196
Verkiezingen 197
De gemeentebesturen 200
De NSB in Noord-Drenthe 203
Maatschappelijke voorzieningen 203
De rol van de schoolmeester 207
Verkeer in de veenstreken 210
door Aldert Timmer en Ellen de Vries
Hondenkarren 210
De opkomst van fietsen en motorvoertuigen 210
Tolheffing bij Zuidlaarderveen 212
Openbaar vervoer 213
door Aldert Timmer
Moeilijke jaren voor de NOLS 213
Marktdiensten 216
Industrie in Oostermoer 219
door Aldert Timmer
Smederijen 219
Zuivelfabrieken 222
Steenfabriek 225
Veenkoloniale industrie 226
Exportslachterij Udema 226
Aardappelmeelindustrie 228
Cultuur en ontspanning 234
door Riet van Eerden-Wigchering
Samenwerking en versnippering 234
Bibliotheken 236
Opening van het Gemeentelijk Sportpark 239
Gymuitvoeringen als hoogtepunt 240
Voetbal 241
Van zang tot toneel 242
Dorpsfeesten en kermissen 244
Oranjeverenigingen 246
Vereniging van Volksvermaken 246
Intermezzo 4
De Juffer 247
Hoofdstuk 5
Veenkoloniën in de nieuwste tijd, 1945-2009 248
Mechanisatie en overheidsbeleid 248
door Paul Brood
De veenkoloniale dorpen in de jaren zestig 249
Kansen voor nieuwe werkgelegenheid 250
De herinrichting 252
Agenda voor de Veenkoloniën 254
Schaalvergroting 256
Niet langer wupkoareboeren 258
door Harm van der Veen
Wipkar wordt museumstuk 260
De veenkoloniale infrastructuur 262
door Aldert Timmer
Het einde van de treinen 266
door Aldert Timmer
Bussen zorgen voor de verbindingen 267
Onderwijs in de kleine veendorpen 269
door Ellen de Vries
Leren moet je ook leren 270
Gesprek met Cees Brauns 270
Samenleving in de dorpen 273
door Riet van Eerden-Wigchering en Ellen de Vries
Verenigingen van dorpsbelangen 273
Vereniging Dorpsbelangen Gasselternijveen 274
Brede Overleggroep Kleine Dorpen in Drenthe 274
Dorps- en buurthuizen 275
In elk dorp een dorpshuis 276
Problemen rond jeugdsozen 279
Vereniging van Plattelandsvrouwen 280
Veelzijdig programma 282
Uitbreiding takken van sport en ontspanning 284
Schaatsen op Zuidlaarderveen 286
Gesprekken met bewoners van het Oostermoer 286
1. Een elfstedenrijder uit Drenthe 286
2. Krielhanenvereniging Ontwaakt 288
3. De familie Pot van Zuidlaarderveen 289
Intermezzo 5
Weerum in tied 293
Hoofdstuk 6
Boerderijen, huizen, kerken en kanalen; de
gebouwde geschiedenis 294
door Jikke van der Spek
Saai of schilderachtig? 295
Everswolde en Bernardushof 296
Krimpenboerderij met tuit 296
Neoclassicisme onder een wolfsdak 297
Annerveenschekanaal 299
Lintbebouwing 301
Kerkenbouw en rijkswaterstaat 303
Eigenheid of ‘accenten’ in andere dorpen 304
Schippersplaats 304
Kunst langs het lint 307
Neoveenkoloniaal bouwen 307
Noten 309
Bronnen 321
Literatuur 321
Illustratieverantwoording 328 |