Ten geleide
Met deze regels schrijf ik nu de laatste woorden van dit boek. Het boek, dat een uitvoerige historische beschrijving geeft van de huidige en de verdwenen boerderijen en molens in de gemeente Appingedam. edurende 13 jaar heb ik daarvoor met plezier allerlei gegevens verzameld, onderzocht en beschreven. Het gebruikte materiaal is afkomstig uit diverse archieven, gegevens van kerken, graftekens op kerkhoven aangevuld met informatie van de huidige boerderijbewoners, oudbewoners en anderen.
In woord en beeld wordt aandacht besteed aan de situering en de omvang van de boerderijen met bijbehorende landerijen en aan de bewoners en eigenaren. Onder de beschrijving van de 130 boerderijen staat soms (uitgebreide) genealogische informatie over de bewoners onder het kopje “noten”. Hierbij staan tevens alle bronvermeldingen tot het jaar 1810 genoteerd. In een apart deel is de geschiedenis van een aantal molens beschreven. Het betreft pel-, olie-, rogge- en zaagmolens. Ook is er enige aandacht voor de watermolens. De molens zijn op twee na allemaal verdwenen.
Er zijn een aantal interessante artikelen opgenomen van 5 deskundigen. Ik ben hen zeer erkentelijk omdat zij met hun specialistische kennis enkele historische aspecten van het gebied rond Appingedam op boeiende wijze hebben beschreven. Het boek heeft hierdoor een grotere waarde gekregen. De oppervlakte van de tegenwoordige gemeente Appingedam is in vergelijking met andere gemeenten relatief klein, nl. 23,86 km2. Naast de stad Appingedam behelst de gemeente de volgende dorpen of buurtschappen: Tjamsweer, Garreweer, Oling met Lutje Oling, Jukwerd met Ranskwerd en Wierhuizen, Langerijp, Marsum, Solwerd, Opwierde met Eelwerd, de Hoge Werf, het gebied rond de Woldweg en een deel van Laskwerd. Bij het onderzoek is uitgegaan van de oorspronkelijke grenzen van de
gemeente zoals deze in de Franse Tijd zijn vastgesteld. Een overzichtskaart uit 1819 heeft hierop betrekking. Achter in het boek zijn een aantal bijlagen met gegevens opgenomen, die voor het onderzoek relevant zijn. Er is gebruik gemaakt van de zogenaamde kadastrale minuutplans uit 1819. Op deze kaarten staan de onderzochte boerderijen uit die tijd met de landerijen duidelijk aangegeven. Uitgegaan is van de toestand van 1832. Er zijn nauwelijks gedetailleerde kaarten van het gebied van voor 1800 bekend. Bij de beschrijving van Ekenstein staat er een uit 1724 en bij een verdwenen boerderij onder Eelwerd eentje uit 1728. In het verleden stonden in dit gebied veel meer boerderijen dan tegenwoordig. Veel oude boerderijen zijn in de loop van de tijd verdwenen door woningbouw en wegenaanleg. Dit laatste is sinds ongeveer 1900sterk op gang gekomen. Vooral onder Opwierde, Eelwerd, het gebied ten oosten van Oling en het gebied ten westen van Appingedam aan de noordzijde van het Damsterdiep is dat het geval. Ook zijn boerderijen vanwege bouwvalligheid gesloopt. Soms verrees op een andere plek een nieuwe boerderij. De boerderijen zijn per kerspel beschreven.
In het gebied waren 6 kerspels: Tjamsweer met Garreweer, Oling, Lutje Oling en Laskwerd; Jukwerd met Ranskwerd en Wierhuizen; Marsum (hierbij ook Langerijp); Solwerd; Opwierde met Eelwerd, De Hoge Werf en het gebied rond de Woldweg. Dat laatste hoorde gedeeltelijk bij Opwierde en gedeeltelijk bij het kerspel Appingedam. Het gebied werd vroeger ook wel aangeduid als een van de Damsterhamriken. Buiten dit onderzoek vallen:
1. Landerijen gelegen buiten de (stads)grenzen van Appingedam, in eigendom of in huur bij diverse ingezetenen (burgers) van de stad.
2. De zgn. koemelkerijen, waarvan de bewoners (los) land in huur hadden.
3. Bedrijven, waarbij minder dan 2 ha land behoorde.
Om tot de uitgave van dit boek te komen, is op 10 november 2003 de stichting “Boerderijen- en Molenboek Gemeente Appingedam” opgericht. en ondergetekende. Ing. Liefke E. Munneke – Bos voorzag de stichting waarin zitten Henk Bolt, Hannes Bosma, Jan Dijkema, Jan H. Knol van haar deskundige adviezen.Ik ben een aantal personen zeer erkentelijk voor hun bereidheid mij gedurende het onderzoek bij te staan met hun kennis en adviezen en het aanleveren van allerlei relevante informatie. Naast de leden van de stichting en de 5 gastschrijvers zijn dat m.n. Sebo H. Abels, Willem G. Doornbos, Auke Hoft, Herman J. Jansonius, Otto J. Nienhuis, Bernhard
J. Petersen en niet in de laatste plaats de medewerkers van de Groninger Archieven en het Kadaster. Ook de (oud)boerderijbewoners wil ik hier noemen. Mijn grote dank gaat ook uit naar Herman G. Kamphuis, die verscheidene uren in het veld heeft doorgebracht om de omgeving en de boerderijen op boeiende wijze te fotograferen. De
meeste foto’s zijn dan ook door hem gemaakt. Ook dank aan G. Salentijn, die een aantal ansichtkaarten uit het begin van de 20e eeuw
beschikbaar stelde.
De index op de persoonsnamen werd verzorgd door Jan H. Knol, terwijl Liefke E. Munneke-Bos de index op rechtspersonen voor haar rekening heeft genomen. Ook hen wil ik hartelijk danken. Verder dank ik de mensen in mijn vrienden- en familiekring, zonder iemand met name te noemen, voor hun meeleven, geduld en steun gedurende mijn onderzoek. Namens alle medewerkers en betrokkenen spreek ik de hoop uit dat dit boek een goede bijdrage levert tot meer kennis van en inzicht in de regionale geschiedenis in de provincie Groningen en wel in het bijzonder van het gebied rond Appingedam. Het kan zijn dat de geïnteresseerde lezer hier en daar een omissie ontdekt, ondanks mijn zorgvuldige controles. Aangezien bijna alle beschrijvingen uitvoerig geannoteerd zijn, hoeft de liefhebber niets in de weg te staan gegevens na te lopen, aan te vullen en/of te verbeteren. Dat kan alleen nog maar meer toevoegen aan de kennis van de historie van het interessante gebied rond Appingedam met de oude wierden, de boerderijen met een rijke historie, de molens, de kloosters en de eeuwenoude kerken.
Ik wens de lezer evenveel genoegen bij het lezen en raadplegen van dit boek als ik had bij het schrijven ervan.
Jan Evert Emmelkamp
Groningen, mei 2005 |