Inleiding
Slochteren is wereldvermaard door de vondst van de gasbel. De gasbel heeft Slochteren op de kaart gezet zoals men dat placht te zeggen. Het aardgasveld op 3000 meter diepte, ontdekt in 1959-1960, bevat 2000 miljard kubieke meter gas en is daarmee het grootste veld ter wereld. Dit heeft in Slochteren voor veel nieuwe bedrijvigheid gezorgd, maar alle daarmee gepaard gaande gebouwen en installaties zijn te jong om monument te kunnen zijn. In deze publicatie houden we ons alleen bezig met gebouwen en objecten van vóór 1940, die door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg tot rijksmonument zijn verklaard.
U treft in dit boek korte beschrijvingen met afbeelding aan van alle rijksmonumenten in de gemeente Slochteren. Toen ik in de verschillende dorpen deze monumenten ging bekijken zag ik veel meer bijzondere en mooie gebouwen en objecten dan er op mijn lijstje staan: nog meer prachtige boerderijen bijvoorbeeld, een heel klein kerkje in het buurtschap Schaaphok en de witgeschilderde voormalige arbeidershuisjes langs de Scharmer Ae in Woudsbloem. Het aantal gebouwen dat de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (RDMZ) heeft uitgekozen om van overheidswege beschermd te worden is dus veel kleiner dan het aantal dat de moeite van het bekijken waard is. Wat is dan een monument zult u zich afvragen. Ik geef u een citaat:
“Een monument is (…) iets bijzonders, en wel zo bijzonder dat we er gemeenschappelijkewaarde aan toekennen. Elk monument is uniek en onderscheidt zich door zijn bijzondere maat, zijn individuele karakter en zijn detailleringen; een monument is een vertrouwd herkenningspunt in een steeds veranderende omgeving, het vertelt ons iets over de sociale, de economische en culturele geschiedenis van een land of streek. Monumenten zijn een deel van ons verleden, geven identiteit aan een plaats, en hebben daardoor ook belangrijke emotionele waarde.” Dit staat te lezen in een boek van Monumentenwacht Nederland en treffender
kan ik het niet zeggen. De RDMZ kiest panden uit die authentiek en gaaf zijn en bij een bepaalde tijd en stijl horen. Ook speelt in een aantal gevallen de geschiedenis een rol, zoals bij een voormalig rechthuis of een zeldzaam geworden visvijver. De overheid stelt een budget beschikbaar dat de eigenaren enigszins tegemoet kan komen als er hoge kosten gemaakt moeten worden om het monument in stand te houden. U begrijpt dat die middelen beperkt zijn en bovendien hoeven we toch ook niet alles voor de eeuwigheid te bewaren.
Bouwkunst is kunst waarin we verblijven, waar we langs lopen; het is kunst op straat. Het gaat om gebouwen en andere objecten die gebruikt worden voor wonen, werken, recreëren, culturele, godsdienstige, onderwijs- en sportactiviteiten. Zoals bij alle kunsten wordt ook bij de bouwkunst naar vernieuwing, originaliteit en esthetiek gestreefd. Het moet verrassend en bekoorlijk zijn. Maar bouwkunst moet ook praktisch zijn en duurzaam. Bouwkunst is kunst met twee benen op de grond. En net zo als bij andere kunsten willen we de historische ontwikkeling kunnen zien.
Met behulp van de kaarten in dit boek kan een wandeling of fietstocht worden gemaakt door de architectuurgeschiedenis van Slochteren. De nummers en letters in de tekst corresponderen met de nummers op de kaarten en de foto’s. Als meerdere foto’s van een monument zijn opgenomen hebben ze hetzelfde nummer. Zelf maak ik graag meerdere keren per jaar dezelfde architectuurwandeling. Ieder jaargetijde geeft het monument een andere uitstraling.
In de winter ziet u het meeste van de architectuur, in het voorjaar is alles fris in het groen enin de zomer moet u vaak tussen bladgroen van bomen en struiken doorturen om iets te kunnen zien van die prachtige boerderijen in Slochteren. Op monumentendag is wandelen extra aantrekkelijk omdat een aantal monumenten dan ook van binnen te bezichtigen is. Alle dorpen die tot de gemeente Slochteren behoren en waar rijksmonumenten staan, komen aan bod in alfabetische volgorde: Harkstede, Hellum, Kolham, Overschild, Scharmer, Schildwolde,Siddeburen, Slochteren en Tjuchem.
De omvang van dit boek laat niet toe diep op de architectuur en de verschillende stijlen in tegaan. Het biedt informatie die meegenomen kan worden als u de monumenten gaat bekijken. Lang niet alles wordt beschreven; u wordt als beschouwer op weg geholpen. De ene keer is er speciale aandacht voor de ingangspartij, een andere keer voor de daken en goten of vensters. Ik hoop dat ik u hiermee een handje help om uw ogen goed de kost te geven. Hoofdstuk 1 geeft een korte schets van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente Slochteren. In hoofdstuk 2 treft u een beknopt overzicht aan van de bouwstijlen vanaf het jaar 1000, de datering van de oudste monumenten in deze regio. Uit de tijd daarvoor zijn in het noorden
en dus ook in Slochteren nagenoeg geen zichtbare resten van bouwkunst bewaard gebleven. In de daarop volgende hoofdstukken worden alle gebouwde monumenten per type besproken. De volgorde is steeds op alfabet van dorp en daaronder op alfabet van straat. Daarna volgt een verklaring van de gebruikte vaktermen (cursief gedrukt in de tekst) en een lijstje met literatuur en bronnen. Tot slot een totaallijst van alle monumenten en de verantwoording van de afbeeldingen. Op deze plek wil ik graag mijn dank uitspreken aan mevrouw Aleid Stonebrink, lid van de Culturele Commissie Slochteren en voorzitter van de Werkgroep Monumenten, voor haar enthousiasme en steun aan dit project, mevrouw Marian ter Veer van het gemeentearchief
voor haar behulpzaamheid bij het vinden van de nodige informatie, mevrouw Fokelien Fabervoor haar kritisch lezen en becommentariëren van mijn teksten. Tot slot een bijzonder woord van dank aan fotograaf Nanco Warmolts voor het belangeloos maken van een aantal foto’s en de zeer prettige samenwerking.
Ten slotte wil ik de inwoners van de gemeente Slochteren en andere geïnteresseerden een inspirerende
wandeling of fietstocht toe wensen.
Riet Pastoor, juli 2006 |