Inhoudsopgave
Inleiding 9
Intermezzo:
Oudste eiken van Nederland, door Harm van der Veen 12
Langebosch – archeologie van de toekomst,
door Dirk Mulder 13
Hoofdstuk 1: Jagers en veenpioniers 14
Veendam vanaf de Prehistorie tot circa 1600,
door Jan Molema 14
De bodem en de eerste bewoners 14
De Late Middeleeuwen en vroege Nieuwe Tijd 17
Vroege industrie 20
De toekomst 21
Intermezzo:
De ‘Grote Kerk’: Veendams oudste bouwwerk, door Harm
van der Veen 22
t Ol-kerkhof, door Gré van der Veen 23
Hoofdstuk 2: Aan snee en toegemaakt (1650-1798) 24
Een ‘groot en grootsch plan’ - Veenkoloniën in wording,
door Martin Hillenga en Ties Tepper 25
Wild, woest en ledig? 25
Verveners en compagnieën 26
Kanalen, wijken, verlaten 29
Het verloop van de turfgraverij 32
Vroege bewoners 36
Boeren op en in het veen,
door Harm van der Veen 36
Vroege Veenboeren 36
Meedemer pioniers 37
Toegemaakt land 38
Gemengd bedrijf 39
De invoering van de ‘eerdtpeer’ 40
Van onland tot Veenkoloniale grond 41
Schippers en schepen,
door Hendrik Hachmer 41
Kanalen en wegen 41
Snikke 42
Turfschippers 43
Belastingruzie 44
Schippersgilden 45
Scheepsnijverheid 45
Het zeegat uit,
door Harm van der Veen 45
‘Geslacht van zeelieden’ 45
Vracht en vaarroutes 46
Werven 47
De moeizame weg naar zee 48
Vloot 48
Bestuur: een mengeling van gezagsdragers,
door Ties Tepper 48
De participanten 49
Handhaving van de openbare orde 51
Belastinginning: de volmachten 52
Jacht 52
De gilden 52
De kerken,
door Martin Hillenga 54
Gereformeerde Kerk 54
Doopsgezinden 58
Lutherse kerk 58
Joden 60
Katholieken 60
Onderwijs, door Martin Hillenga 61
Onder de vleugels van kerk en participanten 61
Groei van het aantal scholen 62
In de klas 62
Beeld van Veendam-Wildervank in de zeventiende
en achttiende eeuw, door Jikke van der Spek en
Ties Tepper 63
Hutten, huizen en kerken 63
Veenborgen 64
Intermezzo:
Midden Verlaat: topdrukte op de grens van Veendam
en Wildervank, door Harm van der Veen 68
Te dicht bij Veendam, door Louis van Kelckhoven 69
Hoofdstuk 3: Schippers, boeren en neringdoenden
(1798-1870) 70
Bestuur en bestuurders,
door Paul Brood en Ties Tepper 71
De Bataafse revolutie en wat daaraan voorafging 71
De Fransen komen! 73
Inkwartiering van Franse soldaten 73
Commandant Arent van Linge als feestredenaar 74
Overgang naar een nieuw bestuur 74
Nieuwe gemeenten 75
Burgerlijke stand en notarissen 76
Nieuwe heren, nieuwe wetten 77
Voorzichtige ontwikkeling van de gemeenten 77
Het begin van lokale democratie 78
Overheidstaken 78
Bouwboeren,
door Harm van der Veen 80
Bloei en crisis 80
Rogge- en aardappelboeren 81
Land van mest 83
Een royale boerenplaats 85
Varensman en Ondernemer,
door Harm van der Veen 86
Onder vreemde vlag 86
De riskante jaren 1806-1813 87
Kapitein-reder 88
Onder de collegevlag 89
Over alle wereldzeeën 90
Werven 93
Vloot 95
Dynamische koloniën,
door Marja Kiel en Harm van der Veen 98
‘Hoofdplaats der Veenkoloniën’ 98
Ambachtelijke bedrijvigheid 98
Ondernemersfamilies 101
Tal van investeerders 101
Molens in Veendam,
door Hendrik Hachmer 102
29 Molens 102
De poldermolens 103
Rogge en molendwang 104
Een kleine Zaanse Schans 106
Verkeer en vervoer,
door Hendrik Hachmer 107
Snikkediensten 108
De scheepsjager 109
Nieuwe wegen 111
Onderwijs,
door Martin Hillenga 113
Over de gebreken in de burgerscholen 113
Openbare lagere scholen 113
Bijzondere lager onderwijs 117
Franse en Latijnse school 119
Zeevaartschool 120
De kerken,
door Martin Hillenga 121
Hervormde Kerk 122
Afscheiding 123
Rooms-katholieken 125
Doopsgezinden en Luthersen 126
De joodse gemeenschap 128
Diaconale armenzorg 130
Cultuur en ontspanning,
door Martin Hillenga 132
‘Niets dan uithangborden’ 132
‘Kennis en smaak, beschaving en verlichting’ 134
Het aanzienlijkste collegie - Het Nut 135
Gezellig verkeer tusschen de leden - Veenlust 137
‘Het Veendammer dialect tegen te gaan’ – rederijkers
en reciteergezelschappen 139
Schippers- en boerenarchitectuur,
door Jikke van der Spek 140
Intermezzo:
Veenlust. Frivole romantiek aan het Oosterdiep,
door Harm van der Veen 144
Wereldstad, door Kees Visscher 145
Hoofdstuk 4: Bloeiende koloniën (1870-1920) 146
Bestuur in ontwikkeling, door Paul Brood 147
De bestuurders 147
Overheidstaken 148
Verkiezingsstrijd in het district Veendam,
door Piet Hoekman en Jannes Houkes 150
‘Geschiktheid en welstand’ 151
Het kiesdistrict Veendam 151
Multatuli als wegbereider 152
De kiesrechtbeweging en het socialisme 153
De democratische beweging gaat door 154
De opkomst van de SDAP in Oost-Groningen 154
‘Een verver tussen de kwasten’ 156
Schaper in de Tweede Kamer voor Veendam 158
Schaper in 1901 opnieuw gekozen voor het district
Veendam 158
Troelstra verliest de herverkiezing in het district
Veendam 159
‘Paarse samenwerking’ in Veendam 159
Boeren-ondernemers,
door Harm van der Veen 160
Wakkere wupkoareboeren 160
Kunstmestprofeet Klaas de Vrieze 161
Samen sterk 162
Veenkoloniale allure 165
Heren en boeren 167
Eerste Wereldoorlog 168
Van veenplaats tot fabriek 169
Geïndustrialiseerde koloniën,
door Marja Kiel en Harm van der Veen 170
Tal van werven en fabrieken 170
Aardappelmeel 171
Eersteling 172
Stoom en elektra 172
Textiel 173
Strokarton en metaal 174
Eerste Wereldoorlog (1914-1918) 176
Aardappel geeft werk en brood 177
Op nieuwe wegen,
door Hendrik Hachmer 178
Verbindingen 179
Tram en trein 180
Autobus en taxi 184
Onderwijs,
door Hendrik Hachmer en Martin Hillenga 185
Lager onderwijs 185
Schoolfonds voor schipperskinderen 186
(Meer) uitgebreid lager onderwijs 187
Hogere Burger School 187
Landbouw- en nijverheidonderwijs 190
Dagnormaalschool 192
De kerken,
door Martin Hillenga 193
Emancipatie 193
Voortschrijdende vrijzinnigheid 194
Evangelische bewegingen 195
Onderlinge verhoudingen 197
Spin in het web,
door Elwin Koster 198
Uitbreiding tot centrumplaats 199
De as Stationsstraat - Hertenkamp 199
Stedelijk landschap 201
Bouwhausse,
door Jikke van der Spek 203
Beeldbepalende bebouwing 203
Villa’s 206
Industrieel verleden 208
Intermezzo:
De Langeleegte. Het bekendste stukje Veendam, door Harm
van der Veen 210
Langeleegte, door Bert Visscher 211
Hoofdstuk 5: Stagnatie, oorlog en opbouw
(1920-1969) 212
Bestuur in crisistijden (1920-1939),
door Otto Doornbos 213
Politieke verhoudingen 213
Nationaal-socialisme 215
Uitbreidingsplannen 216
Werkloosheidsbestrijding 217
Waterleiding 220
Gemeentebeleid in Veendam en Wildervank:
een vergelijking 222
Oorlogsjaren (1940-1945),
door Otto Doornbos 222
Bezetting 222
Verzet 224
Militair Gezag 226
Naoorlogse politiek (1945-1969),
door Otto Doornbos 228
Politieke verhoudingen 228
Doorbraak? 228
‘Fusie’ 229
Dorsmachine en Combine,
door Harm van der Veen 234
Een formidabele boerenmanager 234
Mechanisatie 235
De minne jaren twintig en dertig 237
Onderstammen en zaailingen 239
Radicale boeren 241
Profijtelijke jaren 241
De landarbeider 242
Van innovatiecentrum tot modern akkerbouwbedrijf 244
Van opleving naar crisis,
door Marja Kiel en Harm van der Veen 245
Geen nieuwe sprong voorwaarts 245
‘Onmeedogenlooze heerscheres’ 246
Reacties op de crisis 247
Oorlog 248
Opbouw 249
Steeds meer fabrieksarbeiders 250
Crisis in de binnenvaart,
door Hendrik Hachmer 252
Op het water en bij de weg 252
De scheepsjagers 254
Varen in de oorlog 255
Ruilverkaveling 255
Nieuwe vloten 257
De kerken,
door Martin Hillenga 258
Religieus landschap 258
Onder ons 261
Onkerkelijkheid 262
Hervormingen in eigen huis 263
Samenwerking 263
Cultuur en ontspaning,
door Martin Hillenga 264
Sport 266
Volkssport nummer één: voetbal 269
Scheidslijnen 271
Wonderen van techniek: film en radio 271
Bibliotheken en muziekschool 274
Het kerkje van Streurman 276
Drempels? 277
Groen in de Parkstad,
door Elwin Koster 278
Plantsoenen en uitbreidingsplannen 278
Ontwikkeling in het Interbellum 279
Naoorlogse uitbreidingsplannen 282
Sorghvliet 285
Ruimtelijke geschiedenis van Wildervank 286
Staalkaart van bouwstijlen,
door Jikke van der Spek 288
Stromingen 288
Naoorlogse bouwwoede 291
Intermezzo:
Borgercompagnie. Veenkolonie met twee gezichten,
door Harm van der Veen 294
Hooivorken in Börkcomnij, door Eric van Oosterhout 295
Hoofdstuk 6: Veenkolonie in verandering
(1969-2004) 296
Bestuur in een nieuwe gemeente,
door Otto Doornbos 296
Politieke verhoudingen in de jaren zeventig 296
Een nieuwe generatie burgemeesters 297
Regionaal beleid en lokale belangen 298
Wildervank Vooruit 300
Politieke verhoudingen in de jaren tachtig 302
AZC 302
Politieke verhoudingen vanaf de jaren negentig 303
Tot slot 304
Geen Veendam, maar Brussel,
door Harm van der Veen 306
Het traditionele boerenwerk 306
Geen landbouwcentrum meer 308
Opbeuren en Liefhebben 310
Landbouw nieuwe stijl 311
Bedreigd bestaan 313
Van boekweit tot asperges 314
Nieuwe namen,
door Marja Kiel en Harm van der Veen 314
Modern winkelcentrum 314
Karton 318
Spuugzat van schuim en stank 319
Laatste bedrijf van de textiel 321
Geen Ten Horn meer 321
Schoon en modern 322
Almaar breder,
door Harm van der Veen 324
Scholengemeenschap of gemeenschap van scholen 324
Identiteit 325
In de klas 326
Het beroepsonderwijs in zwaar weer 326
Scholen komen, scholen gaan 329
Het onderwijs gemoderniseerd 330
Strijd tegen achterstanden 331
Basisschool 332
Sorghvliet en Buitenwoel,
door Elwin Koster 333
Ruimte voor ‘park en stad’ 333
Sorghvliet IV en V 335
Sorghvliet West 336
Promenade en huizen met een tuintje 336
Buitenwoel 337
Van Turfstad naar Durfstad 339
Plompverloren gemoderniseerd,
door Jikke van der Spek 340
Kaalslag en hernieuwde allure 340
Architectonische projecten 342
Noten 344
Literatuur en bronnen 355 |